Sayfalar

6 Şubat 2014 Perşembe

Karadeniz’in Deli Balı: Biyolojik Bir Silah mı?


Arılar çok ilgimi çekmiştir keşke kafam hepsini alsada daha detaylı öğrenebilsem ama nasıl olurda bir insan hem nefret ettiği hayvandan bu kadar bilgi sahibi olmayı sever işte onu çözemedim psikoloji okuyan arkadaş varsa bana bunu açıklayabilirse sevinirim,hayatımda kovan içinde arılar görmedim belki yetişme şartlarını gözümle görmedim yaşamadım deneyimlemedim ondan da olabilir.

Gelelim güzel bilgilere;

TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi

Bilimsel olarak deli bal, içeriğinde grayanotoxin adlı zehri barındıran bala verilen ad. Grayanotoxin Ericaceae familyasından bitkilerin çiçeklerindeki nektarda buluna- biliyor. En fazla da rhododendron cinsinde bulunuyor. Eski Yunanca adı rhododendron (rhodo: gül, dendron: ağaç) olan bitkinin Türkçe’deki karşılığı, orman gülü. Orman gülünün Türkiye’de gö- rülen R. ponticum ve R. luteum (luteum: sarı) türleri, ağırlıklı ola- rak Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki ormanlarda yetişiyor. Dolayı- sıyla Doğu Karadeniz bölgesinde elde edilen ballar arasında na- dir de olsa “delileri” bulunabiliyor.
İşin enteresan tarafı, Doğu Karadeniz’in deli balına ilişkin ya-zılı belgeler MÖ 400’lü yılların başına kadar gidiyor. Sokrates’in öğrencisi Xenophon (MÖ 430-354), Farsların (İranlılar) taht kavgasında, Anadolu valisi Genç Kîrûş’un yanında yer almak üzere toplanan on bin kişilik ordunun kumandanıydı. O dönem Perslerin idaresinde olan Anadolu’daki Eski Yunan ve diğer Anadolu halklarından ve Asya bozkırlarındaki İskitlerden oluşturulan bu orduda paralı asker kullanılıyordu. Xenophon, Anabasis isimli kitabında Onbinlerin Ordusu’nun Sardes’ten (Salihli, Manisa’daki antik kent) İran’a gidişini ve İran’da yapılan savaşta Kîrûş’un öldürülmesinin ardından ordunun kısmen dağılışını ve kalan askerlerin evlerine dönmek üzere Doğu Karadeniz’e, Trabzon Limanı’na çıkışlarını anlatır. İran dönüşü pek çok zorluklarla Doğu Karadeniz’e ulaşan Xenophon ve askerleri, günümüzde Bayburt’un bulunduğu bölgede olduğu düşünülen İskit ülkesini geçip yüksek bir tepeden aşın- ca, Maçka’nın güneyinde olduğu tahmin edilen bir bölgeye ulaşır. Xenophon’a göre buradaki köylerin tek şaşırtıcı yanı etrafta pek çok bal peteğinin olmasıdır.
Karadeniz’in Deli Balı: Biyolojik Bir Silah mı?

Balın delisi olur mu? Evet olur.
Tabii, balın delisi “mahallenin delisi” gibi bir şey değil! Peki, nedir bu deli bal?
 Ne zamandır ve neden bu adla anılıyor?


Askerler bu balın çok tehlikeli olan özelliğinden habersiz, etraftaki peteklerden bal yer. Xenophon, balların tadına bakan askerlerin tümünde bilinç kaybı, kusma ve ishal görüldüğünü söylüyor. Ayrıca askerlerin ayakta duracak halleri de kalmamış- tır. Xenophon’a göre “bu balın bir tadımlık kadarı körkütük sarhoştan farksız bir etki, daha fazla miktarı ise delilik benzeri bir krize” sebep olurmuş. Serilip kalanların hali ölümle yüz yüze gelmiş gibiymiş. Şöyle der Xenophon: Neticede yüzlercesi, büyük bir yenilgiye uğramışçasına, ümitsiz bir şekilde yattılar. Ancak ertesi gün olunca kimsenin ölmediği anlaşıldı; aşağı yukarı önce- ki gün balı yedikleri saate gelindiğinde bilinçleri yeri- ne geldi. Ciddi bir tıbbi tedaviden sonra iyileşenler, üç- dört gün sonra tekrar ayakları üzerine kalkabildiler. Doğu Karadeniz’in deli balına ilişkin tek kayıt Xenophon’a ait değil. Yunanlı ünlü bilgin Aristo’ya (MÖ 384-322) ait olduğu söylenen Mirabilibus Auscultationibus isimli eserde de deli bala ilişkin bilgiler var. Ancak oradaki bilgilerden, deli balın hangi bit- kinin nektarından kaynaklandığı konusunda dönem insanlarının doğru bilgiye sahip olmadığı anlaşılıyor. Nitekim Aristo’ya ulaşan haberlere göre, Trabzon Pontus Krallığı yöresindeki arıların şimşir ağacının nektarından yaptığı sert kokulu bal, sağlıklı adamı deliye çevirdiği gibi epilepsi hastalarını tedavi etmekteydi. Öte yandan Amasyalı Strabo da (MÖ 64-MS 24) ünlü Coğrafyası’nda deli baldan bahseder. Bu kez bağlam hayli ilginçtir. Çünkü Strabo’nun anlattıklarından yola çıkarak Doğu Karadeniz’in deli balının tarihte kullanılan ilk biyolojik silah olabileceği dahi düşünülebilir. Nitekim Stabo’nun ilgili satırları, deli balın Doğu Karadeniz’in yerlileri tarafından, üç bölük Romalı askerin etkisiz hale getirilmesinde nasıl kullanıldığını anlatır. Romalı Pompey (MÖ 106-48) Roma’ya karşı bağımsızlık mücadelesi veren kadim Pontus Krallığı’nın Fars-Yunan kökenli kralı VI. Mitrades’e karşı savaşmak için Anadolu’ya gelen bir komutandır. Aynı zamanda bir bilim adamı olan Kral VI. Mitrades ise, zehirler konusunda iyi bir uzmandır. O kadar ki muhtemelen kendi üzerinde yaptığı deneyler sonucunda, zehirlere karşı bağışıklık sağlamayı dahi başarmıştır. Strabo, VI. Mitrades döneminde Trabzon ve Gire- sun’un sahilden yükselen kısımlarındaki engebeli İs- kit Dağı’nda, çeşitli yerli toplulukların yaşadığını söylüyor. Dağın tepeleri ise yerli halk Heptakometler’in elindedir. Strabo’nun anlattığına göre, Giresun Dağları’nın çaprazlama geçtiği bu bölgede yaşayan toplulukların tümü hayli vahşidir.
Ağaçlarda ya da küçük kulelerde yaşayan bazı Heptakometler de olduğunu söyleyen Strabo, Pompey’in ordusundan üç bölüğü İskit ve Giresun dağlarından geçerken nasıl yok ettiklerini de anla- tıyor. Strabo’ya göre bu yerli halk, yöredeki ağaçların dallarına koydukları peteklerden deli bal sağıp tabaklara doldurmuş ve Pompey’in askerlerinin geçeceği yolların kenarlarına koymuş. Bekledikleri gibi olmuş, baldan tadıp bilinçlerini kaybeden askerler hastalanınca üzerlerine saldırıp kolayca onları yenmişler. Strabo’nun anlattıkları, akla kadim Pontus Kra- lı VI. Mitrades’in zehirli maddeler konusundaki uzmanlığını getiriyor. Ayrıca kaynakların çizdiği meraklı portreye bakılırsa VI. Mitrades, muhtemelen Xenephon’un askerlerinin başına geleni de biliyordu. O halde Kral, kendi hâkimiyet bölgesindeki bu yerli topluluğun reisleriyle görüşüp onları Pompey’in askerlerine karşı bir tür biyolojik silah olarak deli bal kullanmaya ikna etmiş olabilir. Çünkü dağın başın- da yaşayan vahşi bir halkın bu kadar planlı ve stratejik davranmayı başarmış olması şaşırtıcı görünüyor. Tevrat’ta geçen, İsraillilerin Amurilere karşı kullandığı eşek arıları da hatırlanırsa, arıların ve balın tarihin ilk biyolojik silahlarından olduğu düşünülebilir.

Kaynaklar • Xenophon, Anabasis, 4. Kitap, 8. Bölüm, 2007. • http://www.gutenberg.org/files/1170/1170.txt • Aristo, On Marvellous Things Heard, 1936. • http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Aristotle/de_Mirabilibus*.html • Strabo, Coğrafya, 12. Kitap, 3. Bölüm, 1903. • http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/12C*.html#ref45 • http://www.uludagaricilik.org.tr/dergi/2011/2011-4/mak3.pdf • http://www.rhodyman.net/rhodyntox.php • Kelhoffer, James A., “John the Baptist’s ‘Wild Honey’ and ‘Honey’ in Antiquity”, Greek, Roman, and Byzantine Studies, Sayı 45, s. 59-73, 2005. • https://www.academia.edu/966648/Mad_Honey_

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yorumlamanız beni sevindirecektir